Η διακόσμηση είναι τόσο παλιά όσο και η ανθρωπότητα. Ωστόσο, ως επαγγελματική δραστηριότητα, η κατασκευή κοσμημάτων προέρχεται από μια μεταγενέστερη περίοδο της ανθρώπινης ανάπτυξης. Οι χρυσοχόοι ήταν ανέκαθεν προικισμένοι και ευρηματικοί τεχνίτες. Τα αρχαιολογικά ευρήματα της βόρειο-μακεδονικής γης μαρτυρούν σε μεγάλο βαθμό την αξιοσημείωτη δεξιοτεχνία τους. Πολλά από αυτά τα ευρήματα φυλάσσονται στις προθήκες των μουσείων μας, καθώς και σε ξένους φορείς.
Συχνά το επάγγελμα του χρυσοχόου ήταν κληρονομικό, μεταβιβαζόταν από γενιά σε γενιά. Για παράδειγμα, ο Βαγγέλης Δερεμπάν είναι η έκτη γενιά της οικογένειας χρυσοχόων από τη Στρούγκα, της οικογένειας Δερεμπάν (Γιώργος, Μήτρος, Ίγνο, Πετρούς, Αλέξανδρος και Βαγγέλης· τα αδέλφια του, Λάμπης και Νικόλας). Το άλλο σκέλος της οικογένειας Δερεμπάν έδωσε τους εξής χρυσοχόους: Μήλε, Γιόνε, Δούκα και Σλάβο. Το ίδιο συνέβαινε και στα άλλα κέντρα χρυσοχοΐας.
Η τέχνη της χρυσοχοΐας στη Βόρεια Μακεδονία άκμασε κατά τον Μεσαίωνα και έφτασε στο απόγειό της τον 18ο αιώνα και την πρώτη μισή του 19ου αιώνα. Εκείνη την εποχή, τα μεγαλύτερα κέντρα χρυσοχοΐας ήταν η Στρούγκα, η Οχρίδα, η Μπίτολα, η Θεσσαλονίκη, η Καστοριά, η Έδεσσα, οι Σέρρες, η Δράμα, η Καβάλα, τα Σκόπια, το Πρίλεπ, το Κρούσεβο κ.ά. Οι πιο διακεκριμένοι χρυσοχόοι προστάτευαν τα έργα τους με σφραγίδα. Τα βόρειο-μακεδονικά χρυσοχοΐα ήταν ιδιαίτερα εκτιμημένα στη Βόρεια Μακεδονία και στο εξωτερικό.
Τα κοσμήματα φοριούνται ως σύμβολα, στολίδια και για αποτροπαϊκούς σκοπούς. Κατασκευάζονται από πολύτιμα μέταλλα, αλλά και από άλλα μέταλλα, και η κατηγοριοποίησή τους γίνεται συνήθως ανάλογα με τη χρήση τους και τα μέρη του σώματος στα οποία φοριούνται—κεφάλι, λαιμός, χέρια, ρούχα. Τα κοσμήματα ως στολίδια συχνά διακοσμούνται με σπάνιους ή πολύτιμους λίθους. Στα κοσμήματα περιλαμβάνονται επίσης τα κοσμήματα για το σπίτι και την Εκκλησία. Αν και τα περισσότερα από αυτά χρησιμοποιούνται για την κάλυψη διαφόρων αναγκών, αποτελούν επίσης διακοσμητικά στοιχεία του σπιτιού και της Εκκλησίας. Τέτοια έργα ανήκουν στα έργα της βόρειο-μακεδονικής τέχνης.
Ο Βαγγέλης Δερεμπάν γεννήθηκε στη Στρούγκα το 1920. Από μικρή ηλικία ήταν μαθητευόμενος στη φιλιγκράνη τέχνη. Αν και γνώριζε άριστα το επάγγελμα, ο Βαγγέλης Δερεμπάν ακολούθησε μια δύσκολη πορεία για να αποκτήσει το δίπλωμα του δασκάλου. Είναι η έκτη γενιά φιλιγκράνων της οικογένειας Δερεμπάν. Οι Δερεμπάν ασχολούνται με τη φιλιγκράνη για πολλούς αιώνες, και ο Βαγγέλης Δερεμπάν έχει γραπτό έγγραφο γι’ αυτό που χρονολογείται από το 1819.
Ο Βαγγέλης Δερεμπάν ανέδειξε τη βόρειο-μακεδονική φιλιγκράνη και τα κοσμήματα που φορέθηκαν από εξέχουσες προσωπικότητες παγκοσμίως, συμπεριλαμβανομένης της Δανής Πριγκίπισσας Μαργαρίτας Β΄ και της πρώην Υπουργού Εξωτερικών των ΗΠΑ Μαντλίν Ολμπράιτ. Η ασημένια πεταλούδα, γνωστή από το τηλεοπτικό σποτ «Αγοράστε βόρειο-μακεδονικά προϊόντα», που φυλάσσεται στο Εθνικό Μουσείο της Μακεδονίας, κατασκευάστηκε από τον πατέρα του, Αλέξανδρο.
Εθνικά σύμβολα είναι ενσωματωμένα στη φιλιγκράνη του Δερεμπάν, και οι αρχέγονες φλέβες του αρχαίου μακεδονικού πολιτισμού πάλλονται μέσα σε αυτή. Ο Δερεμπάν είναι συνώνυμο της μακεδονικής φιλιγκράνης, και στο εργαστήριό του ζωντανεύει η παράδοση της σιδηρουργίας της Οχρίδας και της Βόρειας Μακεδονίας από την οθωμανική εποχή μέχρι σήμερα.
Τα έργα του Δερεμπάν, με την κορυφαία δεξιοτεχνία στη φιλιγκράνη, αντικατοπτρίζουν τη μοναδικότητα της βόρειο-μακεδονικής κουλτούρας και παράδοσης. Ο Βαγγέλης Δερεμπάν ήταν ο νικητής του ανώτατου δημοτικού βραβείου, του Βραβείου Αγίου Κλήμεντος. Ήταν επίσης συγγραφέας δύο βιβλίων, «Η Μπίτολα, η πόλη της νιότης μου» και «Μακεδονικά κοσμήματα».
Ο Βαγγέλης Δερεμπάν απεβίωσε σε ηλικία 93 ετών το 2013 στην Οχρίδα. Το 2021, στα 101α γενέθλια του Βαγγέλη Δερεμπάν, ανακαινίστηκε το εργαστήριό του στο παλιό παζάρι της Οχρίδας, όπου άνοιξε η πρώτη σχολή φιλιγκράνας στην Οχρίδα, μαζί με το Μουσείο Βαγγέλη Δερεμπάν, όπου εκτίθενται όλα τα αντικείμενα που αποτελούν οικογενειακή κληρονομιά της οικογένειας Δερεμπάν, καθώς και τα προσωπικά του κοσμήματα και διάφορα ασημικά.
